Түүхэн замнал

1994 оны 1 дүгээр сарын 04-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Хамгаалалтын тасгийн дарга, хурандаа Д.Бадарч Хамгаалалтын албаны даргаар томилогдсон бөгөөд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч П.Очирбат /тухайн үед АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга/-д 1990 онд санал оруулж, дэмжүүлэн хэрэгжүүлэхээр хөөцөлдөж байсан Төрийн тусгай хамгаалалтын тухай хуулиа дахин санаачлах боломжтой болжээ.

1994 онд ТТГ-ын дарга, хошууч генерал Д.Сандаг дэд дарга, хурандаа Л.Гэндэнбаатараар ахлуулсан Ажлын хэсгийг, УИХын Төрийн байгуулалтын Байнгын хорооны дарга Д.Лүндээжанцан УИХ-ын гишүүн Д.Базарсадаар ахлуулсан Ажлын хэсгийг тус тус байгуулан, өмнө бэлтгэсэн хуулийн төсөлдөө тулгуурлан ажиллаж хуулийг батлуулсан байна.

Төрийн тусгай хамгаалалтын тухай хуулийн дагуу 1995 оны 7 дугаар сард  Засгийн газрын 127 дугаар тогтоолоор Төрийн тусгай хамгаалалтын газар байгуулагдаж, хамгаалалт, үйлчилгээний хэлтэс, харуулын алба, төрийн ордны хамгаалалтын алба, тусгай үйлчилгээний авто гарааш гэсэн бүтэцтэй харьцангуй биеэ даасан, төсвийн хувьд Сангийн яамтай шууд харьцах, боловсон хүчнээ өөрөө томилох, чөлөөлөх эрхтэйгээр зохион байгуулагджээ.

2000 оны үеэс эхэлсэн иргэний хөдөлгөөн, улс төрийн намуудаас зохион байгуулсан жагсаал, цуглаанууд улам бүр хүч хэрэглэх хэлбэрт шилжих болсон бөгөөд хамгаалалтын алба хаагчдад хүч хэрэглэн халдах, Төрийн ордны цонх, хаалгыг эвдэх, өндөг шидэх, будаг цацах зэрэг зөрчлүүд ихээр гарах болсон тул урьдчилан сэргийлэх, аюулгүй байдлын түвшинг дээшлүүлэх зорилгоор Төрийн ордны хамгаалалтын бүсийн хязгаараар хашаа барих шийдвэр гаргуулав.

2008 оны 7 дугаар сарын 01-ний өдөр Иргэний эвсэл, зарим улс төрийн нам, хөдөлгөөнүүдээс зохион байгуулсан жагсаал, цуглаан нийтийг хамарсан эмх замбараагүй байдал болон өрнөж, МАХН-ын Төв байранд Монгол Улсын Ерөнхий сайд С.Баяр байсантай холбогдуулж төрийн тусгай хамгаалалтыг зохион байгуулж, тухайн объектод ажиллаж байсан төрийн тусгай хамгаалалтын алба хаагчдын хүчээр 200 гаруй иргэдийг нүүлгэн шилжүүлж, хамгаалуулагч, Төрийн ордон, Их тэнгэрийн амны аюулгүй байдлыг бүрэн хангаж ажилласан.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2008 оны 7 сарын 01-ний “Онц байдал тогтоох тухай” 194 дүгээр зарлигийг үндэслэн өндөржүүлсэн бэлэн байдалд шилжин ажиллаж, нийтийг хамарсан эмх замбараагүй байдлын үед хамгаалуулагч, төрийн тусгай хамгаалалтад авагдсан объектуудын аюулгүй байдлыг хангаж ажиллажээ.

Энэ үйл явдалд дүгнэлт хийн Төрийн ордны хамгаалалтын бүсийн хязгаараар хашаа барих ажлыг дуусгуулж, дүрэмт хувцас өмсдөг салбаруудын бие бүрэлдэхүүнийг хамгаалалтын тусгай хувцас, хэрэгсэлтэй болгон, байгууллагын материаллаг бааз, зэвсэг, тусгай хэрэгслийг сайжруулав.

2010 оноос тус газрын хамгаалалтын нэгжүүдэд тодорхой тооны галт зэвсэг, тусгай хэрэгслийг худалдан авснаар объектын хамгаалалтын бие бүрэлдэхүүний 70 орчим хувь хамгаалалтын иж бүрдэл хувцас, тусгай хэрэгсэлтэй болжээ.

Төрийн тусгай хамгаалалтын газрын 2009-2011 он, 2012-2014 оны Стратеги төлөвлөгөөг боловсруулан ажиллаж байна.

Хамгаалалт, аюулгүй байдлын чиглэлээр 2010 онд Бүгд найрамдах Турк улсад 8, Арабын бүгд найрамдах Египет улсад 16 алба хаагч, үйлчилгээний чиглэлээр Энэтхэг, Итали, Франц мэргэжилтнүүдийн сургалтад тогооч нарыг бүрэн хамруулсан байна.

2008-2012 онд хамгаалалт, үйлчилгээг өндөр түвшинд зохион байгуулсныг үнэлж Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар, Улсын их хурлын Тамгын газар, Америкийн нэгдсэн улсын Элчин сайдын яам, Бүгд найрамдах Солонгос улсын Төрийн хамгаалалтын алба, Элчин сайдын яам, Бүгд найрамдах Хятад ард улсын Нийгмийг аюулаас хамгаалах яам, Элчин сайдын яам, Бүгд найрамдах Энэтхэг улсын Элчин сайдаас тус тус албан ёсны талархал илэрхийлсэн байна.

Төрийн тусгай хамгаалалтад тэсэрч дэлбэрэх бодис илрүүлэх үзлэг хийх, хамгаалалтад ашиглах үүрэгтэй албаны нохойн хэсэг байгуулан ашиглаж эхлэв.

Монгол улсын Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагчийн нэрэмжит бие бялдрын бэлтгэлжилтийн болон түвшин тогтоох шалгалтуудыг 2009 оноос зохион байгуулж, мөн онд зохион байгуулагдсан Архив, албан хэрэг хөтлөлт, төрийн байгууллагын ажлын зохион байгуулалтын улсын үзлэгийн бэлтгэлийг ханган амжилттай шалгагджээ.

ЗХУ, БНХАУ хоёрын хоорондын харьцаа муудаж манай орны гадаад нөхцөл байдал өөрчлөгдсөн, мөн тус байгууллагын гүйцэтгэх үүрэг, ажлын цар хүрээ хэлтсийн эрх хэмжээнд багтахгүй байсан учраас 1970-аад оны сүүлчээс НАХЯ-ны гуравдугаар хэлтсийг өргөтгөж газар болгох асуудал яригдаж эхэлсэн байдаг. 1981 онд НАХЯ-ны сайд өөрчлөгдөж Сайд нарын зөвлөлийн орлогч дарга С.Лувсангомбыг томилж, хурандаа генерал цол олгожээ.

МАХН-ын   Төв хорооны Улс төрийн товчооны 1982 оны 2 дугаар сарын 22-ны 56 дугаар тогтоолоор Гуравдугаар хэлтсийг газар болгон, 59 дүгээр тогтоолоор Намын төв хорооны Хэлтсийн орлогч эрхлэгчээр ажиллаж байсан хошууч генерал Ч.Сангишаравыг даргаар нь томилж, дэслэгч генерал цол олгожээ. Газрын шинэ удирдлага хамгаалалтын бүх хүч хэрэгслийг нэг гарт төвлөрүүлэх зорилт тавин хилийн цэргийн 05 дугаар хороог дан ганц тусгай хамгаалалтын үүрэг гүйцэтгүүлэхээр газрын мэдэлд шилжүүлэн авч, биеэ даасан 3 орлогч, 3 хэлтэс, 9 салбар нэгжтэй 1500 гаруй хүний бие бүрэлдэхүүнтэй, дарга нарын зарим  жолооч, цай зөөгч нарыг офицер, харуулын ахлагч, энгийн ажилчдыг тусгай нэмэгдэлтэй болгуулсан байна.

1980-аад оны эхнээс хүйтэн дайны тэмцэл ихээхэн ширүүсч, хөрөнгөтөн орнуудын зүгээс коммунизмын эсрэг үзэл суртлын дайралт газар авч, социалист орнуудад эдийн засгийн бэрхшээлүүд гарч, түүнээс яаж гарах арга замаа тодорхойлж чадахгүй үндсэндээ мухардалд ороод байсан үе юм. Ийм нөхцөл байдалд хамгаалалтын албаны талаар МАХН-ын Төв хороо тодорхой арга хэмжээ авах шийдвэрүүдийг гаргажээ.

Хамгаалалтыг шинэлэг, даруухан, хий зайгүй зохиоход ихээхэн анхаарч дарга нар очих болон нэгдсэн арга хэмжээ болох газруудыг урьдчилан судлаж гүйцэтгэх ажлын, техникийн, биечилсэн үзлэг, шалгалтыг хийж хамгаалалтанд авч аль болох олны анхаарал татахгүй, хүмүүст төвөг учруулахгүй талаас нь хандах арга барилаар ажиллах журам тогтоон ажиллажээ. Гүйцэтгэх тасгийг УАХБ-ын газар хэлтсүүдтэй байнга хамтран ажиллуулж, гадаадад айлчлахын өмнө очих орны улс төр, цаг үеийн байдлаар, цэргийн анги, байгууллага, үйлдвэр, аж ахуй газраар явахад холбогдох газар, хэлтсүүдээс мэдээлэл авч, хамгаалалтын албыг мэдээллээр хангадаг, улс төрийн томоохон арга хэмжээ болох газар болон онцлог үйл явдлын өмнө буюу дараа, шаардлагатай гэж үзсэн үеүдэд нам, улсын удирдагч нарын ажлын байранд УАХБ-ын гүйцэтгэх техникийн үзлэгийг хийлгэдэг болгожээ. Шинэ нөхцөл байдалд зохицуулан орон нутаг, галт тэргэнд зохиогдох хамгаалалтын, онцгой үүргийн онгоцны хамгаалалтын, хамгаалалт байнга зохиогддог объект газруудын хамгаалалтын, бүсчилсэн хамгаалалт зохион байгуулах, урьдчилсан болон давтан үзлэг хийх зэрэг 20 гаруй зааврыг шинэчлэн баталж, токсико-химийн кабинет шинээр байгуулж, усны дэлгэрэнгүй шинжилгээний болон цацраг идэвхит бодис хүнсний орчинд гамма, альфа туяа тодорхойлдог багажийг үйл ажиллагаандаа нэврүүлжээ. Нам, засгийн удирдагчдыг урьдчилан бэлтгэсэн байгууллага, айлаар очуулдаг, хангалт, үйлчилгээний хувьд Ю.Цэдэнбал даргын тогооч, эмч нь зөвлөлтөөс ирдэг, хүнсний зүйлийг Москвад суудаг манай төлөөлөгч Софи, Москвагаас нийлүүлдэгээ больжээ.

  1990 оны 3 дугаар сард МАХН-ын Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцорч, МАХН эрх барих үүргээсээ татгалзаж, Ардын Их хурлын Тэргүүлэгчдийн даргаар П.Очирбат сонгогдож, Сайд нарын зөвлөлийн даргаар Ш.Гунгаадорж томилогдон, төр, засгийн байгууллагуудыг  шинэчлэн зохион байгуулах үүрэгтэй Сайд нарын зөвлөлийн нэгдүгээр орлогч дарга Д.Бямбасүрэн даргатай комисс ажиллаж, зарим яам, хороо, газрыг татан буулгахаар санал боловсруулсан байна.

Үүний дагуу БНМАУ-ын Ардын Их хурлын Тэргүүлэгчдийн 1990 оны 4 дүгээр сарын 17-ны 95 дугаар зарлигаар НАХЯ-ыг татан буулгажээ.

Гуравдугаар газрын бүтцээс бүтэн үлдсэн ганц нэгж нь Засгийн газрын ордны комендатур байсан бөгөөд тухайн үеийн жагсаал, цуглааны үед үүргээ нэр төртэй гүйцэтгэсэн. 1993 онд УАБХЕГ-ын даргын тушаалаар Засгийн газрын ордны комендатурыг Төрийн ордныг хамгаалах тусгай салбар болгож, даргыг нь Хамгаалалтын албаны орлогч байхаар баталсан ба 1994 оны Тагнуулын төв газрын даргын тушаалаар Төрийн ордны хамгаалах тусгай тасаг болгон орон тоог багасгасан байна. Энэ онуудад улс төрийн жагсаал, цуглаан идэвхитэй явагдах болж, ажилтнуудын ачаалал эрс нэмэгдсэн бөгөөд хамгаалуулагч өлсгөлөн зарлаж, алба хаагчид цагдаагийн алба хаагчдын хамтаар 13 хоногийн хугацаанд 16-24 цагаар хамгаалалт зохион байгуулж “… Төрийн ордонд дайрч орно, Ерөнхий сайдын машиныг зогсоон түүнийг авч ирж үгийг нь сонсоно, улс төрийн аллага хийнэ, Төрийн ордонд гранат, тэсрэх бодис тавина…” гэх зэрэг өдөөн хатгалгын дунд ажиллаж ирсэн байна.

Төрийн бэлгэ тэмдгийн хууль батлагдсантай холбогдож 1994 оны 11 сарын 25-ны 14 цаг 50 минутад Төрийн ордонд Төрийн 9 хөлт цагаан тугийг залж хамгаалах үүргийг Төрийн ордны хамгаалалтын тусгай тасагт шилжүүлжээ

НАХЯ-ны сайдын 1969 оны 161 дүгээр тушаалаар Тусгай үйлчилгээний хэлтсийг Гуравдугаар хэлтэст дахин нэгтгэж, Гуравдугаар хэлтсийг газар эрхтэй болгож, үйлчилгээ эрхэлсэн орлогч даргаар хурандаа Б.Дөрвөлжинг томилж, 272 дугаар тушаалаар дэд хурандаа Ө.Сүх-Очир ГЯЯ-нд шилжин дипломат албанд ажиллах болсон тул үүрэгт ажлаас нь чөлөөлж оронд нь Өмнөговь аймгийн Намын хорооны Нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга Б.Банзрагчийг томилж дэд хурандаа цол олгожээ.

НАХЯ-ны сайдын мөн оны 145 дугаар тушаалаар Гуравдугаар хэлтсийн орлогч дарга, хошууч Д.Чулууныг нэгдүгээр группийн даргаар томилон, оронд нь Төв аймгийн НАХГ-ын дарга, дэд хурандаа С.Ваанчигийг, Үйлчилгээ эрхэлсэн орлогч даргаар зочид буудлын дарга Г.Батхүү нарыг тус тус дэвшүүлэн томилжээ.

Шинээр томилогдсон хэлтсийн удирдлага хамгаалалт, үйлчилгээний ажлыг зохион байгуулах үндэс болсон ажлын заавар, табелиудыг шинэчлэхээс ажлаа эхлэж, хамгаалалтын ажлын үндсэн заавар, Засгийн газрын ордныг хамгаалах ажлын заавар, Засгийн газрын ордонд түгшүүр зарлах үед ажиллах төлөвлөгөө, Тусгай үйлчилгээний автомашинд үзлэг хийх техникийн комиссын заавар зэрэг бичиг баримтуудыг боловсруулжээ.

Мөн хамгаалалт, үйлчилгээний ажлын эрхийн актыг шинэчлэхэд анхаарч “Тусгай хамгаалалт, үйлчилгээний талаар авах зарим арга хэмжээний тухай”, “Нам, засгийн удирдах ажилтнуудын амралтын тухай” Намын төв хорооны тогтоолууд гаргуулж, хамгаалалт зөвхөн Намын төв хорооны Нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, Ардын Их хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга, Сайд нарын зөвлөлийн дарга нарт зохиодог байсныг Намын төв хорооны Улс төрийн товчооны гишүүд, орлогч гишүүдийг хамруулдаг болгожээ.

Хамгаалалт зохиогдох газарт үзлэг шалгалт хийхэд ЗХУ-д үйлдвэрлэсэн мина эрэгч, металл болон цагийн механизм илрүүлэгч, цацраг идэвхи хэмжигч, шөнийн дуран зэрэг багаж хэрэгслийг өргөнөөр ашиглах болсон нь хамгаалалтын ажиллагаанд техник хэрэгсэл ашиглах эхлэл болжээ.

Хамгаалалт, Үйлчилгээний хэлтсүүдийг 1969 онд дахин нэгтгэснээр тус хэлтэс нь 12 салбартай, намын үүр 7, эвлэлийн үүр 5, үйлдвэрчний салбар хороо 4 зэрэг олон нийтийн байгууллагуудтай ажиллаж байжээ.

Хамгаалалтын хэлтсийн орлогч дарга, хурандаа С.Ваанчиг “Хамгаалалтын албан” гэсэн ном бичиж хэвлүүлсэн нь хамгаалалтын ажилтнуудын онол, практикийн тулгуур ном болсон.

Гадаад орнуудын хүндэт зочид, төлөөлөгчдийн айлчлалын үеэр зохиогдох хамгаалалт, үйлчилгээний ажлыг НАХЯ-ны сайдын тушаалаар томилогдсон штаб удирдан зохион байгуулж, штабыг яамны нэгдүгээр орлогч сайд удирдаж, орлогч даргаар нь Гуравдугаар хэлтсийн дарга, гишүүдэд нь яамны голлох мэргэжлийн газар, хэлтсийн дарга оролцож ажилладаг байсан нь удирдлагын зөв зохицол байжээ.

МАХН-ын Төв хорооны Нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга Ю.Цэдэнбал 1970-аад онд Куба, Энэтхэг, Иран, Югослав, Вьетнам, Лаос, Камбож улсад албан ёсны айлчлал хийхэд хамгаалалтын ажилтнууд урьдчилан явж хамгаалалт, үйлчилгээний ажилтай газар дээр нь танилцаж, тухайн орны хамгаалалтын албадтай хамтран ажилласан нь үр дүнтэй болсон байна.

Мөн хугацаанд гадаад улсын нам, төр, засгийн тэргүүн болон 20 гаруй орны төлөөлөгчдийг хүлээн авч, хамгаалж, үйлчилсэн бөгөөд үүний дотор ЗХУКН-ын Төв хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, ЗСБНХУ-ын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн дарга Л.И.Брежнев, ЗСБНХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга А.Косыгин, БКН-ын Төв Хорооны Нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, БНБАУ-ын Төрийн зөвлөлийн дарга Т.Живков, ЧКН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Г.Гусак, Ерөнхийлөгч Л.Свобода, РКН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, БНСРУ-ын Ерөнхийлөгч Н.Чаушеску, ГНСН-ын Нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга Э.Хонеккер, БНПАУ-ын Төрийн зөвлөлийн дарга Г.Яблонский, Афганистаны Цог жавхлант ван Мухамед ахир Шах, БНСВАУ-ын Засгийн газрын Ерөнхий сайд Фан Ван Донг, БНАЛАУ-ын Ерөнхий сайд Кейсон Фомвейхан, Мозамбикийн Ерөнхийлөгч Сомора Майзес Машел, Ираны Ерөнхий сайд Ховейда, Кубын Ерөнхий сайдын орлогч Рауль Кастро Рус нарын зэрэг зочид ирж байжээ.

Ю.Цэдэнбал даргыг 1979 онд Архангай, Баянхонгор, Завхан, Увс, Ховд аймгуудаар 20 гаруй хоног явж ажиллахад хамгаалалт, үйлчилгээний чиглэлээр 60 гаруй хүн явж орон нутгийн нам, захиргаа, аюулаас хамгаалах, цагдан сэргийлэх байгууллагуудтай хамтран хамгаалалт, үйлчилгээний ажлыг амжилттай зохион байгуулжээ.

Засгийн газрын ордны өргөтгөл 1981 онд ашиглалтад орсноор комендатурын орон тоог 2 дахин нэмэгдүүлж, шууд холбоо, галын дохиоллоор хангасан байна. 1984-1987 онд Засгийн газрын ордны гадуур хамгаалалтыг яамны өөр нэгжид харъяалуулж байгаад эргэн нэгтгэжээ.

Хамгаалалтын алба бэхэжсэн эдгээр он жилүүдэд ажил үйлсээрээ шалгарсан хурандаа С.Ваанчиг, А.Очирчүлтэм, дэд хурандаа Ц.Чойвондорж, хошууч Д.Тогмид, Б.Александр, Л.Дэмчигсүрэн, Я.Даваадэмбэрэл, тогооч С.Норжмоо, ахлагч Ш.Дондов нарын олон сайчууд тодрон гарч хамт олноо манлайлан ажиллаж байжээ.

Нам, засгийн удирдагчдыг болон хамгаалалтын албыг шуурхай холбоогоор хангах зорилгоор 1948 оны эхээр нэгдүгээр хэлтэст 120 дугаартай тусгай комутаторын телефон хороог ашиглалтанд оруулж, нам, засгийн удирдагчид, яамдын сайд, нэгдүгээр хэлтсийн хэрэгцээнд ашиглаж эхэлжээ.

Монгол Улсын Ерөнхий сайд, маршал Х.Чойбалсан гуравдугаар хорооны нутаг дэвсгэрт орших жижигхэн байшинд өвөлжиж, жилийн ихэнхийг эсгий гэрт өнгөрөөж, МАХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Ю.Цэдэнбал Монгол банкны байрны дээд давхрын жижиг өрөөнд амьдарч байсан цаг үед шинээр төрийн үйлчилгээний байр бариулахаар шийджээ. Тухайн үед ДЯЯ-ны Барилгын хэрэг эрхлэх газарт ажиллаж байсан архитектор Н.М.Щепетильниковын 1943 онд хийсэн зураг төслөөр инженер Гуревич, “цоохор” хэмээх Лхамжав нар удирдан “хувьсгалын эсэргүү” хэрэгт холбогдон баригдсан лам нараар бариулжээ.

Маршал Х.Чойбалсангийн амьдрах энэхүү 30 дугаар тусгай байр /харш/-ыг барьж 1946 онд ашиглалтанд оруулсан нь нам, засгийн удирдагчийн хамгаалалт үйлчилгээний зориулалттай анхны байр юм.

Шинэ байранд орох ёслолыг 1946 онд хийж, МАХН-ын Төв Хорооны УТТ, Засгийн газар бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ хүрэлцэн иржээ. Уг ёслолын будаалга дээр маршал Х.Чойбалсан “Би зориглож өөртөө нэг барилга бариуллаа. Намайг шүүмжилбэл шүүмжлэг. Энэ байр Чойбалсангийн өмч бус, Монгол улсын өмч. Надаас хойших төрийн тэргүүн нар амьдрах болно” гэж хэлж байжээ.

Дээд давхартаа улс төр, уран зохиол, шинжлэх ухаан, цэрэг дайны холбогдолтой 4000 гаруй ном, хэвлэлээс бүрдэх ховор сайхан номын сан байрлуулан ашиглаж, доод давхартаа кино үзэх дуртай байсан Х.Чойбалсан энэ байрандаа дөнгөж таван жил л амьдарчээ.

Түүнийг нас барсны дараа буюу 1953 оноос уг байрыг “Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсангийн ордон музей” болгон өөрчилж хөдөлмөрчдөд үзүүлэх болсон байна. Тус музейд Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсангийн үйл амьдралыг харуулсан гэрэл зураг, түүхэн баримтууд, маршалын дүрэмт хувцас, номын сан, гар бичмэл, бичгийн үнэт чулуун хэрэгсэл зэрэг түүний эдэлж хэрэглэж байсан эд зүйл болон ард олноос ирүүлсэн бэлэг дурсгалын зүйлийг дэлгэн үзүүлдэг байжээ.

Тус байрыг 1961 оноос НАХЯ-ны мэдэлд шилжүүлэн гадаадын өндөр хэмжээний зочин байрлуулах зочид буудал болгон ашиглах болсон байна. Өнгөрсөн 50 гаруй жилийн хугацаанд ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн орлогч дарга М.П.Тарасов, ЗХУКН-ын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга М.А.Суслов, Бүх холбоотын үйлдвэрчний Төв зөвлөлийн дарга А.Н.Шелепин, БХЯ-ны сайд, маршал А.А.Гречко, сансрын нисгэгч В.В.Горбатко, Афганистаны Ерөнхий сайд Бабрак Кармаль, ХБНСЮУ-ын Ерөнхийлөгч И.Б.Тито, Кубын хувьсгалт зэвсэгт хүчний яамны сайд, армийн генерал Рауль Кастро, АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга Жеймс Бейкер зэрэг гадаадын олон улс орны дээд хэмжээний зочид байрлаж байжээ.

1951 онд БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн тогтоолоор 50-1 дүгээр байрыг ашиглалтанд авснаар гадаадын төр, засгийн тэргүүнийг байрлуулах тусгай байр /харш/-тай болжээ.

Маршал Х.Чойбалсан Их тэнгэр дахь байрыг ашиглалтанд оруулж орчныг тохижуулах ажлыг зохион байгуулахад ихээхэн анхаарал тавьж байжээ.

Уг байрыг барьж байхад маршал Х.Чойбалсан байнга анхаарал санаа тавьж, “Би энд суух гэсэн юм бишээ. Хожим хойчууд минь гадаадынхныг нүүр улайлгалгүй хүлээгээд авчихдаг сайхан өргөөтэй байх учиртай” гэжээ.

Хамгаалалтын ажлын шаардлагыг харгалзан НАХЯ-ны сайдын 1967 оны 70 дугаар тушаалаар гуравдугаар хэлтсийг байнгын офицер жижүүртэй болгож, хамгаалалтын тасгийг тодорхой нэгжтэйгээр байгуулжээ.

ХБНЮУ, БНАГУ, БНПАУ-ын нам, засгийн төлөөлөгчид 1968 онд манай оронд албан ёсны айлчлал хийх үед хамгаалалт үйлчилгээний ажлыг амжилттай зохион байгуулж, Тусгай үйлчилгээний авто гараашид ХБНГУ-ын Мерседес-280 маркийн автомашиныг авч хэрэглэх болсон ба паркийн хүчин чадал нэмэгдэж, автомашины тоогоор баазын зэрэглэлд хүрч, гараашийн дарга, инженер, засварчин, жолоочийн хамт ХБНГУ-ын автомашины үйлдвэрт очиж дадлага хийжээ.

Хамгаалалтын алба нь том хурал, ой, тэмдэглэлт үйл явдал, гадаадын хүндэт зочдын айлчлалын үед УАХБ болон УЦСЕГ-ын албадуудтай нягт хамтран ажиллаж бие биендээ туслаж тавигдсан зорилтыг ханган биелүүлдэг нэгдмэл ажиллагаа хэвшиж тогтсон байна.

Америкийн Нэгдсэн Улсын Дэд Ерөнхийлөгч Г.А.Уэльс 1944 оны 7 дугаар сарын эхээр Хятад улсад айлчлаад буцах замдаа Улаанбаатарт бууж 2 хоног зочилсон нь тус улсад айлчилсан хөрөнгөтөн орны анхны том зочин байлаа.

Дэд Ерөнхийлөгч Г.А.Уэльсийг угтахдаа ЗХУ-д Элчин сайдаар ажиллаж байсан Ж.Самбуу гуайг хотын дарга болгож, Намын Төв хорооны Нарийн бичгийн дарга Д.Дамбыг албан ёсны үйлчлэгчээр, эрдэмтэн Б.Рэнчинг орчуулагчаар ажиллуулжээ.

Дэд Ерөнхийлөгчид ДЯЯ-ны Хэлтсийн дарга Б.Болд, Гомбосүрэн нарыг ахлах дэслэгч цолтой формоор хувцаслан хамгаалагчаар томилон ажиллуулжээ.

Г.А.Уэльсийг Намын Төв хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Ю.Цэдэнбалын Зис 101 машинаар, Засгийн газрын Нүхтийн амралтын хоёр давхар дүнзэн байшин, дэргэд нь барьсан 12 ханатай Монгол гэрт байрлуулж, хамгаалж үйлчилжээ.

Дэд Ерөнхийлөгч өдрийн цагт гэрт, шөнө байшинд хоноглож Гандан хийд, Биокомбинат, Улсын их сургуульд зочилж, тэнд 2 микроскоп бэлэглэж өгөөд, орой нь Бөмбөгөр ногоон театрт “Шарай голын гурван хаан” жүжиг үзжээ.

Г.А.Уэльс нутаг буцахаар онгоцоор хөөрсөн боловч цаг агаарын байдлаас болж буцаж ирээд Гандан хийдээр зочилж дахин нэг хоноод явжээ.

Дэд Ерөнхийлөгчийн явах замын дагуу болон очих газруудад нь байнга хүч нэмэгдүүлсэн хамгаалалт зохиож, шөнийн цагт байрных нь гадна талд аюулаас хамгаалах газрын офицеруудыг ахлагчийн дүрэмт хувцас өмсгөн, автомат буугаар зэвсэглэн хамгаалуулсан байна. Энэ удаагийн хамгаалалт үйлчилгээнд манай офицер ажилтнууд өндөр хариуцлага, сонор сэрэмжтэй, үндэсний ёс заншлыг харуулан ажилласан байна.

Дэд Ерөнхийлөгч Г.А.Уэльс Монголд айлчилснаар манай орны тухай америкчууд ямар нэг ойлголттой болж авчээ. Дэд Ерөнхийлөгчөөс Америкийн Нэгдсэн Улсын Ерөнхийлөгч Рузвэльтэд бичсэн тайландаа: “Зөв дэвшил, цэргийн бэлэн байдал, үндэсний ухаан бодол Гадаад Монголд их байгаагийн баталгаа мундахгүй байна. Зөвлөлтийн нөлөө их байгаа нь эргэлзээгүй зүйл боловч улс төр, засаг захиргааны хяналт авьяаслаг монгол хүмүүсийн гарт байна. Хятадын нөлөөлөл амархан сэргэх тухай бодол бол бүтэшгүй зүйл. Харин ч дайны дараа Өвөр Монголтой нэгдэх тухай ухуулга гарч болох юм” гэжээ. Энэ дүгнэлтийг хийхэд цэргийн ангиудаар очоогүй тэдний хувьд манай ажилтнуудын байдал, төрх, үйл ажиллагаа тодорхой нөлөөлсөн гэж үзэж болох юм. АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгчийн энэхүү тайлан Монгол Улсын статус квог хүлээн зөвшөөрөх, шийдвэр гаргахад АНУ, Англи улсуудад тодорхой нөлөө үзүүлсэн бөгөөд төрийн тусгай хамгаалалт, үйлчилгээ өөрийн улсын нүүр царай болж, гадны зочид төлөөлөгчдөд гүнзгий сэтгэгдэл төрүүлдэгийн нэг баталгаа юм.

Халх голын байлдааны үед Зөвлөлтийн улаан арми, Монгол ардын цэрэгтэй нягт хамтран, шийдвэрлэх цохилтыг өгсөн билээ. Энэ үед маршал Х.Чойбалсан Халх голын фронтод очиж байлдааны ажиллагаатай танилцаж, Монгол, Зөвлөлтийн цэргийн ангиудаар явж дайчидтай уулзан гавъяа байгуулсан офицер, байлдагчдад шагнал гардуулж, ерөнхий давшилтын төлөвлөгөөний талаар 57 дугаар тусгай корпусын командлагч Г.К.Жуковтой зөвлөлдөх үед түүнийг хамгаалах ажиллагаа дайны үеийн онцгой нөхцөлд зохион байгуулагдаж байжээ. Маршал Х.Чойбалсанг фронтод очиход армийн тусгай хэлтэс бүрэлдэхүүнээрээ бие хамгаалагчаар комиссар Ж.Намжил, С.Банзрагч, Ө.Сэнгэдорж, Г.Хаянхярваа, тус яамны хариуцлагатай ажилтны тусгай групп, БХЯ-ны жанжин штабын офицерууд Ж.Лхагвасүрэн жанжны командын дор хамгаалалтад хамрагдаж байжээ. Хамар даваан дахь 57 дугаар тусгай корпусын командлагч Г.К.Жуков жанжны командын байрыг хүч нэмэгдүүлэн хамгаалж, тэнд сөнөөгч онгоцны эскадриль, зенитийн их буу, пулемётын батарейг өнгөлөн далдалж, жижүүрлүүлэн, байрны орчинд хүнд, хөнгөн хуягт машинуудыг нуувчинд байрлуулсан байжээ. Энэхүү хамгаалалтыг Г.К.Жуков, түүний орлогч Ж.Лхагвасүрэн нар хариуцан Зөвлөлт, Монголын цэргийн ангиудын хүчээр зохион байгуулжээ.

Маршал Х.Чойбалсанг цэргийн ангиудаар явахад нь Бьюик, М-1 суудлын авто машин хөлөглүүлэн, байлдааны хуягт машинаар дагаж, агаараас хамгаалж байсны дээр фронтын тэргүүн шугамд хөнгөн хуягт машинд суулган явуулж байжээ. Энэ нь байлдааны талбарт нам, засгийн тэргүүнийг үлэмж зэвсэг, техник хэрэглэн хамгаалсан анхны том хамгаалалт байсан бөгөөд шинээр байгуулагдсан манай хамгаалалтын алба үүргээ сайн биелүүлжээ.

ДЯЯ-ны сайдын 1940 оны 466 дугаар тушаалд “Монгол улсын төрийн дээд эрхийг барих Улсын 8 дугаар их хурал энэ 6 дугаар сарын 20-нд нээгдэн хуралдах тул нам, засгийн удирдагчид ба хурлыг хувьсгалын эсэргүү дайснуудын элдэв хор аюулаас хамгаалахын тулд их хурлыг эхэлсэн өдрөөс дуустал нь тусгай хамгаалах группийг зохион байгуулахыг 3 дугаар комиссар Осоржав, хамгаалах тасгийн дарга ахлах лейтенант Шархүү нарт даалгаж, хамгаалах группэд аюулаас хамгаалах газар, хэлтсүүдээс 30 хүнийг 2 ээлж болгон зохион байгуулж, хамгаалалт хийхийг заасан” байна.

Мөн 1940 онд хуралдсан МАХН-ын 10 дугаар их хурлын хамгаалалтад гүйцэтгэх хэлтсүүдээс 33 ажилтныг татан авч 15 хоног ажиллуулж, элдэв аюул осолгүйгээр өнгөрүүлсэн зэрэг нь тус албанаас зохион байгуулсан анхны томоохон хамгаалалтууд байлаа.

Монгол улсын гадаад, дотоод улс төрийн байдал 1930-аад оны үед нэлээд төвөгтэй болж Япон зүүн хойд Хятад, Манжуур, Өвөр Монголыг эзлэн авч Манж-го хэмээх тоглоомын улсыг байгуулж өөрийн цэрэг, тагнуулын салбарыг Монгол улсын хилийн дагуу байрлуулан, улмаар дорнод хилийн Булан дэрс, Адаг дулаан, Халхын сүмийн чиглэлээр удаа дараа хил зөрчиж, манай хилчдийн тэмцэлтэй тулгаран хөөгдөн гарч байлаа. Үүний зэрэгцээгээр Японы тагнуулууд улсын хилийг зөрчин баригдах нь олширсон төдийгүй Японы түлхээсээр Өвөр Монголын айл өрхүүд улсын хил зөрчиж нүүдэллэн ирж нутаглах зэргээр манай орны гадаад нөхцөл байдлыг ихэд хүндрүүлж байв.

Иймд ДХГ-аас “… хамгаалан сэргийлэх явдлыг нарийн чанд болгохын тулд ДХГ-аас эрхлэн нам, эвлэлийн Төв хороод, Улсын хянан байцаахын дарга нар, Улсын бага хурлын дарга, Засгийн газрын Ерөнхий сайд, Цэргийн зөвлөлийн тэргүүлэгчид нам, эвлэлийн Төв хороод, Засгийн газрыг…” цэргийн харуултай болгож тусгай хамгаалалтанд оруулах санал төлөвлөснийг 1932 оны 3 дугаар сарын 28-нд Намын Төв Хорооны Нарийн бичгийн дарга нар 16 дугаар хурлаас ёсоор болгожээ.

Цагдан сэргийлэх газрыг ДХГ-ын мэдэлд шилжүүлж 1932 оны 2 дугаар сарын 23-нд тус газрын даргын 66 дугаар тушаалаар цэргийн бөгөөд хязгаарын хэлтэст захируулснаар харуул хамгаалалтын асуудлыг тус хэлтэс, гүйцэтгэх ажил, хамгаалалтыг нууц улс төрийн хэлтэс эрхлэх болсон байна.

Түүнчлэн дотоодод 1932 онд баруун дөрвөн аймагт хувьсгалын эсэргүү бослого гарч сумын захиргаа, сургууль, хоршоог галдан шатааж, намын гишүүд, идэвхтэнүүдийг тамлан егүүтгэж байлаа. Энэ үед Японы тагнуул, хувьсгалын эсэргүү бүлгэм гэгчийг удаа дараалан илрүүлж, үй олноор нь хоморголон баривчилж, устгах ажил ид явагдаж байв. Монголын өмнөд болон баруун хилийн дагуу амьдардаг нутгийнхан хувьсгалын эсэргүү сурталчилгаанд автагдан нутаг орноо орхин хилийн чанадад дүрвэн гарсаар байв. Энэ үед баригдсан зарим хүний мэдүүлэг болон гүйцэтгэх ажлын шугамаар нам, засгийн удирдагчдын амь насанд халдаж болзошгүй байгаа тухай мэдээлэл авагдах болсон байна.

ДХГ-ын Нууц улс төрийн хэлтэс нь нам, засгийн удирдагчдын аюулгүй байдлыг хангах үүргийг объект болон шугамын хэлтсүүдтэй хавсран гүйцэтгэхдээ тэдний орон байр, зам машрутын дагуу орших объект газрууд, айл өрх, иргэд, найдваргүй элементийн дотор эсэргүүцэн тагнах ажил зохиож байжээ.

БНМАУ-д халдан довтлох бэлтгэл ажлаа Японы түрэмгийлэгчид идэвхжүүлсэн учир ДХГ-ын орлогч дарга Ц.Гиваапил “Байлдааны үед Засгийн газрыг хамгаалах төлөвлөгөө” боловсруулсныг 1935 оны 12 дугаар сард ДХГ-ын дайчилгааны комиссын анхдугаар хурлаар зөвшөөрч улмаар “БНМАУ-ын Нам, засгийн удирдагч нарыг хамгаалах тухай төлөвлөгөө”-г Нууц улс төрийн хэлтэс зохиожээ. Түүнд нам, төрийн удирдагчдын хамгаалалт байнгын бус байгааг онцлоод Улсын Бага хурлын дарга А.Амар, Ерөнхий сайд П.Гэндэн, Ерөнхий сайдын орлогч сайд Х.Чойбалсан, Т.Дэмид, Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга Б.Элдэв-Очир, Д.Лувсаншарав, Лувсандорж, тэргүүлэгч гишүүн Д.Намсрай, Мэнд, Яндаг, О.Дашчирав нарыг хамгаалалтанд авах, хамгаалалтыг гүйцэтгэх ажлын хувьд Нууц улс төрийн хэлтэс голлон бусад хэлтсүүдээс оролцож явуулах. Үүнд: Нам төрийн удирдлагын дэргэдээс найдваргүйд тооцогдох хүнийг холдуулах, хамгаалах объектын дэргэд ажиллаж байгаа хүнийг (жолооч, галч, манаач, зарлага, тогооч, хэрэг хөтлөгч, нарийн бичгийн дарга болон сонирхол татагч этгээд) гүйцэтгэх ажлын хяналтанд авахаар тогтжээ. Үүний тулд:

  1. Жолооч, галч, манаач зэрэг хүмүүсийг бүртгэх, түүхт байдлыг УАХБ, Цагдан сэргийлэхийн шугамаар хянаж тодруулах, сэжигтэй хүнийг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлүүлэн холдуулах …;
  2. Өмнө нэр дурдсан ажилд орох хүнийг урьдчилан УАХБ-аас хянаж үзэх;
  3. Объектын    ойролцоох байгууллага, орон байранд найдваргүй гэж үзэх сэжигтэй хүнийг үл суурьшуулах;
  4. Объекттой уулзах хүнд хяналт тавихаар заасан байна.

Улс хувьсгалын 16 жилийн ойн баярын өмнө 1937 оны 7 дугаар сард ДЯЯ-ны орлогч сайд бөгөөд Улсыг аюулаас хамгаалах газрын даргын шийдвэрээр тус яамны Эдийн засгийн хэлтсийн ажилтан Ж.Намжил, Улс төрийн хэлтсийн ажилтан Майдар, Эсэргүүцэн тагнах хэлтсийн ажилтан Дэмбэрэлсүрэн нарт Маршал Х.Чойбалсангийн биеийг наадмын өдрүүдэд хамгаалах тушаал өгч гүйцэтгүүлээд дараа нь тэднийг бие хамгаалагчаар үргэлжлүүлэн томилон ажиллуулж, 1938 оны орон тоог баталсан ДЯЯ-ны сайдын 130 тоот тушаалаар тус яамны нэгдүгээр хэлтсийн хоёрдугаар тасгийн харъяанд бие хамгаалагчаар албан ёсоор томилсноор шинэ цагийн төрийн хамгаалалтын албаны эх суурь тавигджээ.

ДЯЯ-ны орлогч сайд Лосолын 1938 оны 5 дугаар сарын 28нд гаргасан 31 тоот тушаалд Маршал Х.Чойбалсанг зуны цагт лагерьлах үед харуул хамгаалалтыг хүчтэй болгох, мөн сайдын 35 тоот тушаалд Ардын хувьсгалын 17 жилийн ойн баярын үеэр сонор сэрэмжийг дээшлүүлэн харуул хамгаалалтыг чангатгах тухай тодорхой үүргийг бүх анги, салбаруудад өгчээ. 1938 оны 9 дүгээр сарын 14-нд орлогч сайдын 450 тоот тушаалд хамгаалалтын ажилтан нарын үүрэг хариуцлага, сонор сэрэмжийг өндөржүүлэхийг заагаад бие хамгаалагч Майдар хариуцлага алдсан тул хатуу донгодон шийтгэж хойшид энэ мэт байдалд хүргүүлэхгүй байхыг хатуу анхааруулж байжээ.

Нам, засгийн удирдагч нарыг хамгаалах тухай шинэ зааврыг 1939 онд боловсруулан батлуулсан байна. Энэ үед маршалыг хамгаалах групп нь өөрийн мэдэлд ахлах комиссар 2, жинхэнэ комиссар 4-тэй ажиллаж, байрны гадна талыг тусгай салаагаар хамгаалуулахаар дүрэмд заажээ.

ДЯЯ-ны Төв сургуулиас сонсогч С.Банзрагч, Г.Хаянхярваа, Ө.Сэнгэдорж нарынсурлага, сахилгаар шилдэгтэргүүнийсонсогчдыг 1939 оны хавар урьдчилан төгсгөж маршал Х.Чойбалсанг хамгаалах группэд томилон ажиллуулжээ.

Жанжин Д.Сүхбаатарын хамгаалалтад ажиллаж байсан Ардын журамт цэргийн партизануудын дурсамж, түүх судлаач, эрдэмтэн О.Пүрэвийн бүтээлүүдээс үзэхэд Хиагт хотыг чөлөөлөхийн урьд өдөр ардын журамт цэрэг “Их толгой” хэмээх С.Загдыг дарга нар дуудаж “Энэ өдрөөс Д.Сүхбаатар бүх цэргийн жанжин болсон. Иймд чамайг морь хөтлөгч болгож байна. Та зөвхөн морь хариуцах биш өдөр шөнийн аль ч цагт жанжны амийг осолдуулахгүй явах ёстой” гэж үүрэг өгсөн байдаг. Жанжныг хамгаалах 10 хүнийг хорооны дарга Ёндон нэр цохож сонгон авч ажиллуулсан байна. Эдгээр хүмүүс нь ардын журамт цэрэгт элсэн орж алба хааж байгаа, зарим нь Д.Сүхбаатартай хамт Богд Хаант Монгол улсын цэрэгт байж бие биеэ сайн мэддэг болсон хүмүүс байжээ. Жанжныг өдөр бүр нэг хүн дагаж хамгаалан, аливаа ажилд нь туслаж, өгсөн үүрэг даалгаврыг нь биелүүлж, шөнийн цагт 4 хүн хашаа, гэрийг нь ээлжээр манаж хамгаалан, унах морийг нь арчлан бэлэн байдалтай байлгадаг байсан байна.

Түүх судлаач эрдэмтэн О.Пүрэв Хиагтыг чөлөөлсний дараа Д.Сүхбаатарыг гэртээ өвчтэй хэвтэж байх үед нь 4 цэрэг дэргэд нь, гадна үүдэнд Рэнцэн гэдэг цэрэг зогсон хамгаалж байсан юм гэж ярьжээ.

Хувьсгалын эхний үеийн ширүүн тэмцлийн хүнд нөхцөлд жанжин Д.Сүхбаатарыг хамгаалах үүргийг ардын журамт цэргийн дайчид гүйцэтгэж байжээ. Түүнчлэн жанжин Д.Сүхбаатар 1921 оны намар Заан тэрэлжийн орчим цагаантны үлдэгдэлтэй байлдахаар явах үедээ өөрийн мэдэлд комендатурын цөөн цэргээс өөр хүнгүй байсан тул Богд Хааны шадар цэргээс 80 гаруй хүн авч явсан байдаг бөгөөд энэ талаар түүхийн сурвалж болон ахмад дайчдын дурсамж ярианд их бичигддэг төдийгүй олзны зэвсгээс Максим пулемётыг сумны хамт Богд Хаанд өргөн барьж байжээ.

Дотоодыг хамгаалах газрыг 1922 оны 7 дугаар сарын 16-ны өдөр анх байгуулахад энэ газрын бүрэлдэхүүнд харуул хамгаалалтын үүргийг дагнан гүйцэтгэх зорилготой цөөн хүний бүрэлдэхүүнтэй тасгийг байгуулж, бие бүрэлдэхүүнийг Ардын журамт цэргийн 1 дүгээр морин хорооноос хувьсгалын үйл хэрэгт үнэнч шударга, зориг баатарлагаар оролцож явсан 13 дайчдыг сонгон авч бүрдүүлжээ.

XIX зууны сүүлч, XX зууны эхээр Манжийн төрийн бодлого нэлээд өөрчлөгдөн, Манжийн төр “Шинэ засгийн бодлого” гэгчийг боловсруулан хэрэгжүүлэх үүднээс манжууд “Хязгаар нутгийн ойллого” хэмээх 64 дэвтэр бүхий баримт бичиг гаргасны зургаа нь Монголтой холбоотой маш нарийн бодлого, чиглэл, мэдээллээс бүрдсэн байдаг.

Энэ болон бусад нөхцөл байдлаас Богд тэргүүтэй хүмүүс Манжаас тусгаарлах асуудлыг хөндөн хэнд хандаж, хаанаас тусламж авах вэ гэдэгт ч тун бодлоготой хандсан байдаг. 1911 оны есдүгээр сард энэхүү хувьсгалыг удирдан чиглүүлэх байгууллага болох Халхын хүрээний хэргийг түр эрхлэн шийтгэх газрыг байгуулж, тэргүүнээр нь Түшээ гүн Чагдаржавыг томилжээ.

Монголчууд 1911 оны 12 сарын 29-нд Манжийн эрхшээлээс гарч тусгаар Монгол Улсыг байгуулан улсын нэрийг МОНГОЛ, оны цолыг ОЛНОО ӨРГӨГДСӨН гэж нэрийдэн, Наймдугаар Богд Жавзандамбыг “Шашин, төрийг хослон баригч, Наран гэрэлт, Түмэн наст, Богд Хаан”-д өргөмжлөн түүний эрх ямбыг нэмэгдүүлэн шадар цэрэгтэй болгосон ба хаан хүний эдлэх эрх, ёслолын дүрэм, журмыг бий болгожээ.

Богд Хаан төв ордон буюу “Шар ордон” /Одоогийн Хүүхдийн Урлан Бүтээх төвийн орчим/, өвлийн ордон буюу “Ногоон ордон” /одоогийн Богд Хааны ордон музей/, зуны ордон буюу “Хайст Лавиран” /одоогийн Удирдлагын Академийн орчим/ гэсэн гурван ордонтой байжээ.

Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын Хууль зүйлийн бичиг гэгч 64 дэвтэр хууль, дүрэмд Төрийн ёслолд шадар цэргийг хэрхэн ашиглахаас гадна шадар цэргийн хувцсыг хуульчлан тогтоожээ. Богд Хаант Монгол Улсын цэрэг дараах 4 зэргийн дүрэмт хувцастай байжээ. Үүнд:

  • Нэгдүгээр зэрэг: Сайд, жанжин, хороон дарга, жагсаалын түшмэд хэрэглэнэ. Энгэрт алтадсан “Нацагдорж”, дунд нь “Ум”, ардаа алтан хүрдтэй дундаа “Хум” гэж бичсэн дугариг улаан дэвсгэртэй байх бөгөөд үсгийг төвдөөр алтдан бичнэ. Баруун мөрөн дээр шар, зүүн мөрөн дээр улаан өнгийн дэвсгэр дээр “Ум Аа Хум Суухаа” гэсэн үсэг бичээстэй байна.
  • Хоёрдугаар зэрэг: 50 цэргийн дарга зүүнэ. Энгэрт нь шар будагтай алтадсан “Нацагдорж мөн “Ум” үсэгтэй, ар талд алтадсан “Хүрд” дунд нь “Хум” гэсэн үсэгтэй. Мөрөн дээр нь мөн өмнөхийн адил шар өнгийн дэвсгэр дээр “Ум Аа Хум Суухаа” гэсэн үсэг бичээстэй байна.
  • Гуравдугаар зэрэг: Аравтын дарга энэ зэргийг зүүнэ. Мөрөн дээрээ шар дэвсгэр дээр улаанаар, улаан дээр шараар “Ум Аа Хум Суухаа” гэсэн үсэг бичээстэй байна.
  • Дөрөвдүгээр зэрэг: Цэргүүд хэрэглэнэ. Ар, өвөртөө цагаан өнгийн дэвсгэр дээр “Нацагдорж”, “Хүрд”-ийг шар өнгөөр зурна. Мөрөн дээрээ улаан дэвсгэр дээр шараар, шар дээр улаанаар “Ум Аа Хум Суухаа” гэж бичсэн байна. Ийнхүү цэргийн хувцасны дүрэмд бичсэний дагуу шадар цэргийн хувцсыг үйлдүүлэн хэрэглэж байсан байна.

Торгон цэргийг захирах 4 аймгийн нэг нэг түшмэл байдаг байсан ба 1913 оноос аймаг тус бүрээс 50 цэрэгтэй болгожээ. Богд Хаанаас гадна Хатанбаатар Магсаржав, Жанжин Пунцаг, манлай ван Дамдинсүрэн нар торгон цэрэгтэй байжээ.

1913 оны 9 дүгээр сарын 17-нд Орос улсад одсон Монголын төр засгийн төлөөлөгч 26 хүний нэрсийн жагсаалтын сүүлийн хоёрт нь цэрэг, дарга Гонгор, цэрэг Цэрэнжанцан гэж бичсэн байдаг. Ийнхүү Орос улсад одох өндөр Гонгор, Цэрэнжанцан хоёрт дөчин тав, дөчин таван хурганы нарийн арьсаар доторлосон нацагдорж хээтэй хөх торгон дээл, жанжин малгай маягийн дөрвөн талт тоорцог /товь малгай/ өмсгөж, цэрэг урт сэлэм, модон хуйтай богино буу (маузер)зүүлгэн Ерөнхий сайд Намнансүрэнгийн хамт баруун, зүүн талд нь салалгүй дагах бие хамгаалагч цэргээр томилон явуулсан гэдэг.

Тухайн үед Богд хааны шадар цэрэгт байсан ардын журамт цэргүүдийн дурсамжаас зарим нэрсийг тодруулан хүргэвэл: Сумангийн дарга Дондов, сумангийн дарга Лувсанцэрэн, тавьтын захирал Лодон, аравтын захирал Баатардоржийн Гэндэн, салааны дарга Балжирын Загд, аравтын захирал Адъяа, шадар цэргийн дарга Нямаа, аравтын захирал Жигмидийн Пунцаг, аравтын захирал Мятавын Самбуудорж, Маанийн Базар,  Жамц, Дүнчингийн Бат-Очир, өндөр хэмээх Гончиг,  Дорж, Сундуй, Аюушийн Жимээ, Лувсан, Самбуу, Хасбаатар, Сундуй, Дондовцэрэн, Гомбосүрэн, Оожио, Намгарав,  Санжийн Игнэн, Мэндийн Ламжав, Чойжинхүүгийн Гончиг, Лочингийн Чүлтэм-Осор, Ёстын Лувсан, Юмжавын Санжаажав нарын нэр, намтар одоогоор тодроод байна.

Богд Хаан өөрийн гэсэн хэд хэдэн машинтай байсан бөгөөд Гүр, Улаангэлэн, Жамц, Д.Даваа нарын жолоочтой байгаад Ардын засаг байгуулагдмагц нэг машинаа жолооч Гүрийн хамт жанжин Д.Сүхбаатарт бэлэглэсэн байдаг. Богд Хааны жолооч Гүр 1921 оны 11 дүгээр сард төр, цэргийн удирдагч нарт үйлчлэх зориулалтаар байгуулагдсан “Чийчаан тэрэгний гарааш”-д анхны салаан дарга болжээ. Уг гараашид Форд, Франклин, Додж, Бьюик машинууд байсан байна. Жолооч Д.Даваа нь Богд Хааны шадар цэрэг, жолооч байгаад хожим нь ДХГ-ын анхны жолооч болсон бөгөөд 1930-1932 онд баруун аймгуудад болсон бослоготой тэмцэж байсан бөгөөд Коминтернийн төлөөлөгчдийг айлчлахад жолооч, бие хамгаалагчаар ажиллаж байжээ.

Юань Гүрний үед цэргийн хуяг, дуулга болоод бусад хувцас сэлтийг хуулиар тогтоон журамлан өмсөж байжээ.

Тухайлбал хишигтэн цэрэг:

  • Цул алтан арьсан дуулга: Захирагч нар Алтан гарьдийн жигүүрт арьсан дуулга /ар талд нь гарьдийн жигүүр 2-ыг үйлдэн алтадна/
  • Цэгдэг /дээл/: Хөх, улаан хоргойгоор дээр нь эрдэнийн байдалтай цэцгийн хээг цардмалдан нааж үйлдэнэ
  • Хуяг: Хуягийн мөрөвч, нуруувч, гуявч зэргийг арьс /илэг/-аар хийж барс, арслан хээг үйлдэх ба алтан хуягийг хажийн хээгээр үйлдэнэ.
  • Хуягийн жийргэвч: Хар хоргойгоор хийх бөгөөд цагаан хоргойгоор хөвөөлөн дотор тал нь эсгий хийж цагаан шоогоор доторлоно.
  • Үүлт мөрөвч: 4 өнцөгтөө үүлэн хээтэй хар, ногоон, шар зэрэг 5 өнгийн хурмуш сиймхийгээр хийнэ.
  • Тохойвч: Хоргойгоор үйлдэж ногоон шоогоор доторлож 2 бүч хийнэ. Тохойвч нь гарын бугуйгаас тохой хүртэлх хэсгийг хамгаалах ороолтын үүргийг гүйцэтгэнэ.
  • Өмд: Мөнгөн бор зүсмийн хоргойгоор хөвөөлж ноцолдож байгаа араатны дүрс хатгамалдан оёж, хооронд нь үүл холилдуулан хийдэг байжээ.

Чингис Хаан болон түүний залгамжлагчдын байгуулсан их гүрний үед төрийн хамгаалалт нь дээд хэмжээнд хөгжсөн бөгөөд зөвхөн шадар, орон байрны төдийгүй, хамгаалалтын бусад олон хэлбэр бий болж, түүний дотор төрийн бэлгэ тэмдэг, онго сахиусуудыг хамгаалах гэх мэтээр хамгаалалт нь улам өргөн утгатай болж, төр улсын сүр хүчийг илэрхийлэх нэгэн үзүүлэлт болсон байна.

1189 онд Тэмүүжин Чингис Хаанаар өргөмжлөгдөж хаан болмогцоо эн түрүүнд төр, цэрэг-захиргааны шинэтгэл хийж, итгэлт дайчин нөхдөө байгуулсан гавъяа, авъяас чадвар, хүсэл сонирхолд нь нийцүүлэн зохих албан тушаалуудад томилжээ. Ингэхдээ “Тэнгэрт өршөөгдөж, газарт ивээгдэж Жамухаас салж намайг сэтгэж нөхөрлөе гэж ирсэн анхны өлзийт нөхөд минь алинаас ч илүү хүндтэй байх учиртай тул ийнхүү та нарыг зохих тушаалд томилов” гээд:

  • Хааны шадар туслагч бөгөөд цэрэг ар талын ноёд бүгдийнзахирагчаар Боорчи, Зэлмэ нарыг
  • Хор агсагчдын/харваачдын/ даргаар Өэлүн-Чэрби, Хачиун-Тохураун, Жэтэй, Доголху дөрвийг
  • Илдэс агсагчдын /шадар хамгаалагчид/ даргаар Хасар, Хубилай, Чилгутай, Хархай-Тохураун нарыг
  • Итгэлт элч, хол, ойрыг холбогч, газарч, туршуул болох “Холын хугурцаг, ойрын отроор” Архай, Хасар, Тахай, Сүхэхэй, Чаурхан нарыг
  • Орд гэрийн хамгаалагчаар Сүбээдэй нарыг
  • Зэвлэх морьд /Байлдааны морьд/ хариуцагч агтчаар Бэлгүтэй, Хархай-Тохураун нарыг Бусад адуун сүргийн агтчаар Тайчиудай, Хуту-Моричи, Мухалхуу гурвыг
  • Хоньчоор Дэгэйг
  • Гэр тэрэг, хөсөг хариуцах тэрэгчээр Хүчүгүрийг
  • Орд гэрийн доторхи ажил, гэргий, хүүхэд, зарц нарыг хариуцах ажлыг Додой-Чэрбид тус тус хариуцуулжээ.
  • Буурчаар Өнгүр Сүйхэтү-Чэрби, Хадаан, Далдурхан гурвыг тус тус томилжээ.

Эндээс харахад Тэмүүжин Хаан болмогцоо тэр үеийн заншил ёсоор бусад аймгийн хан, ноёдын адил шадар нөхөд, харъяат цэргээсээ бүрдүүлсэн байнгын мэргэжлийн бүрэлдэхүүн бүхий өөрийн турхаг цэргийг байгуулжээ.

Монгол улсын төрийн хамгаалалт нь хүчирхэг байсан үедээ зөвхөн хамгаалалтын хувьд шилдэг байсан төдийгүй төр улсынхаа сүр хүчийг үзүүлэх нэг хэлбэр болж байсан байна. Нууц Товчоонд бичсэнээс үзвэл хишигтний гүйцэтгэх үүрэг, хийх ажлыг маш нарийн зохион байгуулсан журамтай байжээ.

Хишигтэн нь эзэн хааны зарлиг ёсоор онцгой эрх эдлэн эзэн хааны амь бие, орд, өргөөг хамгаалж, түүнд орох, гарах хүмүүсийн асуудлыг эрхлэн хариуцаж, зэр зэвсэг, эд агуурс, хоол ундны бүхий л асуудлыг эрхлэн хариуцаж, ав шувуу, орд өргөөний нүүдэл суудал, нутаг ус шилж сонгох ажлыг гүйцэтгэж, дайн байлдааны үед гол цэрэг нь болж түрүүлэн ордог байнгын армийн шинжтэй байжээ.

Хүн төрөлхтний түүхэнд омог аймаг үүсч цаашлаад улс гүрэн бүрэлдэж бий болсон үеэс удирдагч, толгойлогч, хааныхаа аюулгүй байдлыг ямар нэг арга хэлбэрээр хамгаалж ирсэн түүхтэй. Эртний Египет, Ром, Грек, Хятадад төрт улс үүсэхэд хамгаалалтын алба ч бий болсон гэж эрдэмтэн, судлаачид үздэг. Монголын төр, одоогоор мэдэгдэж байгаагаар 2220 гаруй жилийн түүхтэйн адил түүний төрийн тусгай хамгаалалт олон мянган жилийн түүхэн уламжлалтай дэлхийн эртний хамгаалалтын албаны нэг юм.

Энэ тухай эрдэмтэн Г.Сүхбаатар “Монголчуудын Эртний Өвөг” номондоо “Хүннүгийн Шаньюй хувийн ордтой мөн түм гаруй морьт цэрэгтэй байв.” гэж бичсэн байна. МЭ 1-ээс 3 дугаар зуунд Монгол нутагт байсан Сүмбэ нарын хаан өөрийн торгон цэрэг, армитай байжээ. Монгол Цэргийн Түүхийн Товчоон номонд “тэдний төрийн эрхтэн дархтнууд цөм их, бага цэрэг захирдаг” гэж бичсэн, Архангай аймгийн Тариат сумаас олдсон “Орхон” бичгийг эрдэмтэн судлаач М.Шинэхүү “Манаа, сахиул, торгон цэргийн тухай” гэж тайлж уншжээ. Эндээс харахад энэ улсад хамгаалалтын үүрэг гүйцэтгэдэг цэрэг байсан байна.

Манай нэрт түүхч Ч.Далай, Ц.Дамдинсүрэн, Г.Сүхбаатар, М.Шинэхүү нар бүтээлүүддээ Монголд МЭӨ 3 дугаар зуунд омог, аймгийн толгойлогчийнхоо хамгаалалт үйлчилгээний ажил үүргийг тодорхой хүмүүс гүйцэтгэдэг байсан гэж санал нэгтэйгээр үзжээ.

МЭ-ний 4-өөс 6 дугаар зууны үед Монгол нутагт ноёрхож байсан Их Нирун улсын хаан  Шэлуны өргөө нь Хангай уулын хавьд байсан бөгөөд Амгай хаан ордны түшмэл цэрэг, хаалгач, бичгийн түшмэлийг томилж байжээ гэсэн түүхийн баримт байна.

МЭ-ний 6-аас 8 дугаар зуунд Монгол нутагт 200 гаруй жил ноёрхож байсан Түрэг улс өөрийн торгон цэрэгтэй байсан бөгөөд МЭ-ний 8-аас 9 дүгээр зуунд Монгол нутагт төр барьж байсан Уйгур улсын цэргийн зохион байгуулалт нь хааны торгон цэргээс гадна нутгийн овгууд тус бүртээ омог, цэрэг эртэй байсан бөгөөд тэд хаант улсаас явуулсан аян дайнд явах, тэдний эрхшээлд байсан ард иргэдийг харгалзан хянах үүрэгтэй байжээ.

МЭ-ний 9-өөс 11 дүгээр зуунд Монгол нутагт ноёрхож байсан Хятан улсын цэрэг зохион байгуулалтын хувьд хааны ордныг хамгаалах болон шадар цэрэгтэй,  жинхэнэ цэрэг хүн 3 морьтой, биедээ төмөр хуягтай, 4 нум, 400 сум, алх, урт, богино жад, шөвөг жижиг дарцаг, хэт цахиуртай байсан талаар сурвалжуудад тэмдэглэжээ.

Дээрхи улсуудын хамгаалалтын цэргийн зохион байгуулалт нь Хүннүгийн цэргийн зохион байгуулалтаас үүсэлтэй бөгөөд нэг нэгнээсээ шилдэг зүйлсийг нь уламжлан авч баяжуулан хөгжүүлсээр байсан байна. Эдгээр “Феодалын түрүү үеийн улсуудын” үед хамгаалалтын торгон цэрэг нь харьцангуй байнгын шинжтэй байсан ба зөвхөн хаан, эзэн ноёноо, тэдний орд өргөөтэй нь хамгаалдаг өөрөөр хэлбэл энэ үед шадар болон орон байрны хамгаалалтын хэлбэр байсан бололтой.

Premium Wordpress Themes by UFO Themes